ป้อมพระสุเมรุ

What the register records

ประวัติ · History

ป้อมพระสุเมรุสร้างขึ้น เนื่องมาจากพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราชเสด็จเถลิงถวัลยราชสมบัติขึ้นเป็นปฐมกษัตริย์แห่งราชวงศ์จักรีในปี พ.ศ. 2325 ได้ทรงโปรดให้มีการขุดคูก่อสร้างกำแพงพระนคร พระบรมมหาราชวังและพระราชวังบวรสถานมงคล ในปีพ.ศ. 2326 ซึ่งในการก่อสร้างกำแพงพระบรมมหาราชวังนั้นได้สร้างป้อมสำหรับป้องกันพระนครเป็นระยะๆ รอบพระนครจำนวน 14 ป้อม ได้แก่ ป้อมพระสุเมรุ,ป้อมยุคนธร,ป้อมมหาปราบ,ป้อมมหากาฬ,ป้อมหมู่หลวง,ป้อมเสือทยาน,ป้อมมหาไชย,ป้อมจักรเพชร,ป้อมผีเสื้อ,ป้อมมหาฤกษ์,ป้อมมหายักษ์,ป้อมพระจันทร์,ป้อมพระอาทิตย์และป้อมอิสินธรป้อมทั้งหมดนี้ต่างเรียงรายไปตามแนวคลองรอบกรุงและแม่น้ำเจ้าพระยา ซึ่งทรงขอแรงราษฎรให้ทำอิฐขึ้นใหม่บ้าง และให้ไปรื้ออิฐกำแพงเมืองกรุงศรีอยุธยามาบ้าง อีกทั้งยังเกณฑ์ลาวเมืองเวียงจันทน์ 5,000 คน และมีตราให้ผู้ว่าราชการหัวเมือง ตลอดหัวเมืองลาวริมแม่น้ำโขงฝั่งตะวันตกมาพร้อมกัน โดยแบ่งหน้าที่กันคุมไพร่พลขุดรากก่อกำแพงรอบพระนครและสร้างป้อมไว้เป็นระยะรอบพระนคร ปัจจุบันป้อมเหล่านี้ถูกรื้อลงเกือบหมดแล้ว นับแต่พ้นสมัยรัชกาลที่ 1 ป้อมเหล่านี้ถูกรื้อลงไปเพื่อนำพื้นที่ไปใช้ในราชการอื่นๆ โดยเฉพาะอย่างยิ่งในสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว สยามเข้าสู่ช่วงปรับปรุงประเทศอย่างเร่งด่วน ส่วนหนึ่งของการพัฒนาประเทศคือ การปรับปรุงเส้นทางคมนาคม โดยมากรสร้างสะพาน ตัดถนน และอาคารต่างๆ อย่างมากมาย จึงจำเป็นจะต้องรื้อป้อมหลายๆ ป้อมลงเพื่อเพิ่มพื้นที่ในการก่อสร้าง คงเหลือเพียง 2 ป้อม คือ ป้อมมหากาฬ และป้อมพระสุเมรุ ที่มา1. จรรยาประชิตโรมรัน, พลตรี. พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช.กรุงเทพฯ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย , 2539. 2. ศิลปากร ,กรม กองจดหมายเหตุแห่งชาติ.จดหมายเหตุการณ์อนุรักษ์กรุงรัตนโกสินทร์.กรุงเทพฯ, 2525 ,จัดพิมพ์เนื่องในการสมโภชกรุงรัตนโกสินทร์ 200 ปี .3. ศิลปากร , กรม. รายงานการสำรวจโบราณสถานในกรุงรัตนโกสินทร์ เล่ม 4. กรุงเทพฯ กองโบราณคดี กรมศิลปากร , 2535.

ศิลปกรรม · Art and architecture

ป้อมพระสุเมรุ เป็นป้อมก่ออิฐถือปูนตั้งอยู่บนฐานสูง 2 ชั้น หันหน้าเข้าสู่คลองบางลำพูบน ลักษณะเป็นปราการ 2 ชั้น ฐานล่างมีบันไดขึ้นจากป้อมด้านหน้ากำแพง 3 บันได แต่ปัจจุบันเหลืออยู่ 2 บันได เพราะบันไดอีกด้านหนึ่งอยู่ติดริมถนนมากเกินไปจึงถูกทุบออกเสามุมบันไดเป็นเสาปูน มีหัวเสาเป็นรูปหัวเม็ดทรงมันที่เหนือบันได บันไดละ 1 เสา หากมองจากด้านบนของป้อมจะเห็นว่าป้อมชั้นล่างแบ่งออกเป็น 2 ส่วนโดยมีกำแพงใบเสมาแบบปลายแหลมกั้นระหว่างผนัง ป้อมชั้นล่างและชั้นบน มีประตูทางออกไปสู่ด้านหน้าของป้อมด้านหน้าป้อมชั้นล่าง มีกำแพงใบเสมาแบบสี่เหลี่ยมปลายตัดขนาดใหญ่ตั้งอยู่บนฐาน 3 ชั้น แต่ละใบเสมาเจาะช่องตีนกาหรือกากบาทเล็กๆ หลายช่อง ระหว่างใบเสมาเป็นที่วางปืนใหญ่ เช่นเดียวกับกำแพงป้อมชั้นที่ 2 แต่กำแพงป้อมชั้นที่ 2 มีใบเสมาชนิดปลายแหลม ในทุกๆ ด้านของป้อม พื้นป้อมชั้นนี้ทำด้วยไม้ ประตูและหน้าต่างเจาะช่องสี่เหลี่ยม หลังคาป้อมมีลักษณะเป็นรูปโดม เป็นโครงไม้ฉาบปูนเช่นเดียวกับป้อมมหากาฬ ส่วนหอรบเป็นรูปเจ็ดเหลี่ยม มีทั้งประตู 2 ประตู และหน้าต่าง 4 บาน ภายในห้องชั้นล่างเป็นโถงล่าง จากด้านนอกของส่วนนี้มีบันไดขึ้นจากด้านหลังสู่ส่วนที่ 2 ของป้อม พื้นป้อมชั้นนี้ทำด้วยไม้ ประตูและหน้าต่างเจาะช่องสี่เหลี่ยม หลังคาป้อมมีลักษณะเป็นรูปโดม เป็นโครงไม้ฉาบปูนเช่นเดียวกับป้อมมหากาฬ

สภาพปัจจุบัน · Present condition

จากการบูรณะป้อมพระสุเมรุเมื่อ พ.ศ. 2524 ฐานป้อมเป็นรูปแปดเหลี่ยม ก่ออิฐถือปูน 3 ชั้น ใบเสมาชั้นฐานป้อมเป็นรูปสี่เหลี่ยมตัดปลาย ตั้งอยู่บนฐาน 3 ชั้นจากกำแพง ภายในใบเสมาเจาะช่องตีนกาหรือกากบาทเล็กๆ ใบละ 2 ช่อง โดยมีบันไดจากพื้นขึ้นสู่ป้อม 2 ข้าง หอรบของป้อมมีลักษณะ 7 เหลี่ยมเช่นกัน กำแพงหอรบแบ่งออกเป็น 2 ชั้น โดยในแต่ละด้านของชั้นแรกมีช่องเปิดซี่ลูกกรง ซึ่งเปิดไว้ให้ดูชั้นดินด้านล่างของป้อม เหนือช่องเปิดซี่ลูกกรงนี้มีการเจาะช่องตีนกา 3 ช่อง แต่ละด้านของหอรบชั้นที่ 2 มีการเจาะช่องเปิดตีนกาอีก 6 ช่อง ช่องเปิดทั้งหมดในหอรบนี้ปิดไว้ด้วยกระจกสีชา ส่วนหลังคาของหอรบเป็นทรงฮิปแหลม (คล้ายงอบ) โครงสร้างไม้ มุงด้วยกระเบื้องเกล็ดปลา ปี พ.ศ. 2542 อันเป็นปีที่พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวมีพระชนมายุครบ 6 รอบ รัฐบาลได้มีโครงการบูรณะป้อมพระสุเมรุและปรับปรุงภูมิทัศน์โดยรอบ เริ่มจากรอบฐานกำแพงป้อมชั้นแรก ได้จัดทำป้ายประวัติและประวัติการบูรณะป้อม รวมทั้งข้อมูลจากการขุดค้นทางโบราณคดี รวมทั้งยังเปิดฐานและกำแพงป้อมเดิมให้ชม