วัดบวรนิเวศวิหาร

What the register records

ประวัติ · History

วัดบวรนิเวศ มีฐานะเป็นพระอารามหลวงชั้นเอก ชนิดราชวรวิหารเป็นพระอารามฝ่ายธรรมยุต สมเด็จพระบวรราชเจ้ามหาศักดิพลเสพ ทรงสร้างขึ้นในระหว่างพุทธศักราช 2367 – 2375 ในรัชกาลที่ 3 ใกล้กับวัดรังษีสุทธาวาสที่สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมขุนอิศรานุรักษ์ทรงสร้างเรียกนามขณะนั้นว่า วัดใหม่ ต่อมาพระบาทสมเด็จพระรามาธิบดีศรีสินทรมหาเจษฎาบดินทร์ พระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้เลื่อนสมณศักดิ์ สมเด็จพระอนุชาธิราช เจ้าฟ้ามงกุฎ ซึ่งผนวชจำพรรษาอยู่ที่วัดราชาธิวาส ขึ้นเสมอเจ้าคณะรอง และเชิญเสด็จมาครองวัดนี้ในพุทธศักราช 2379 โดยจัดขบวนแห่เหมือนอย่างพระมหาอุปราช แล้วจึงได้พระราชทานนามวัดว่า วัดบวรนิเวศวิหาร ในรัชกาลพระบาทสมเด็จพระรามาธิบดีศรีสินทรมหาวชิราวุธพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงพระราชดำริว่า วัดรังษีสุทธาวาสซึ่งอยู่ติดกับวัดบวรนิเวศมีสภาพทรุดโทรมมาก จึงทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้ยุบรวมเข้าเป็นวัดเดียวกับวัดบวรนิเวศวิหาร เรียกว่า คณะรังษี และหลังจากถวายพระเพลิงพระบรมศพ พระบาทสมเด็จพระรามาธิบดีศรีสินทรมหาวชิราวุธ พระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว พระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาประชาธิปก พระปกเกล้าเจ้าอยู่หัวโปรดเกล้าฯ ให้อัญเชิญพระบรมสรีรังคารมาบรรจุไว้ ณ ใต้บัลลังก์พระพุทธชินสีห์ในพระอุโบสถ วัดบวรนิเวศ ได้แบ่งเขตพุทธาวาส และสังฆาวาสต่างหากกัน เช่นเดียวกับพระอารามอื่น ๆ เขตพุทธาวาสอยู่ทางทิศตะวันตกของพระอาราม ที่มากรมศิลปากร. กองจดหมายเหตุแห่งชาติ. จดหมายเหตุการอนุรักษ์กรุงรัตนโกสินทร์. กรุงเทพฯ กรม, 2525.

ศิลปกรรม · Art and architecture

1. พระอุโบสถเป็นอาคารตรีมุขหันหน้าไปทางทิศเหนือ หลังคามุงกระเบื้องเคลือบแบบจีน หน้าบันประดับลวดลายด้วยกระเบื้องเคลือบ ตรงกลางเป็นตราพระมหามงกุฎและพระขรรค์ประดิษฐานเหนือพานแว่นฟ้าผนังภายนอกบุด้วยหินอ่อน หัวเสาสลักเป็นลายใบผักกาดเทศ ที่ผนังด้านหน้ามีใบเสมาศิลาติดอยู่ที่ผนังซุ้มประตูหน้าต่างเป็นปูนปั้นปิดทอง บานประตูหน้าต่างด้านนอกแกะสลัก ผนังภายในพระอุโบสถมีภาพจิตรกรรมฝีมือขรัวอินโข่งผู้มีชื่อเสียงท่านหนึ่งของกรุงรัตนโกสินทร์ แบ่งเนื้อเรื่องออกเป็น 2 ตอนตอนบนเหนือหน้าต่างเป็นภาพฝรั่งแสดงปริศนาธรรมตอนล่างระหว่างช่องหน้าต่างเป็นภาพเกี่ยวกับขนบธรรมเนียมทางพุทธศาสนาที่ต้นเสาระบายพื้นเป็นสีต่าง ๆ เขียนลวดลาย และภาพปริศนาธรรมฉฬาภิชาติ ภาพเหล่านี้พระบาทสมเด็จพระปรเมนทรมหามงกุฎ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงพระราชดำริให้เขียนขึ้น ตั้งแต่ยังทรงผนวชและครองพระอารามนี้ในพระอุโบสถมีพระพุทธรูปสำคัญประดิษฐานอยู่หลายองค์ อาทิ1.1พระสุวรรณเขต หรือเรียกว่า หลวงพ่อโต หรือ หลวงพ่อเพชร คือพระประธานองค์ใหญ่ ตั้งอยู่ด้านในสุดสมเด็จพระบวรราชเจ้า มหาศักดิพลเสพ อัญเชิญมาจากวัดสระตะพาน จังหวัดเพชรบุรีเป็นพระพุทธรูปโลหะ ลงรักปิดทองปางมารวิชัยพระยาชำนิดหัตถการ ได้เลาะเม็ดพระศกเดิมประดับพระศกใหม่ด้วยดินเผาให้ขนาดเล็กลงแล้วลงรักปิดทองด้านข้างพระพุทธรูปองค์นี้มีรูปพระอัครสาวกปูนปั้นข้างละ 1 องค์1.2พระพุทธชินสีห์ประดิษฐานอยู่ด้านหน้าพระสุวรรณเขต เป็นพระพุทธรูปโลหะปางมารวิชัยสมเด็จพระบวรราชเจ้ามหาศักดิพลเสพอัญเชิญมาจากวิหารทิศเหนือของวัดพระศรีรัตนมหาธาตุ จังหวัดพิษณุโลกเมื่อพุทธศักราช 2374 เดิมประดิษฐานอยู่มุขหลังของพระอุโบสถต่อมาพระบาทสมเด็จพระรามาธิบดีศรีสินทรมหาเจษฎาบดินทร์พระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวโปรดให้ย้ายพระพุทธชินสีห์มาไว้หน้าพระประธานดังปัจจุบันนี้เมื่อพุทธศักราช 2380 ได้ติดทองกะไหล่พระรัศมีฝังพระเนตรและพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้แผ่แผ่นทองคำลงยาราชาวดีประดับพระรัศมีเดิมถวายฉัตรตาด 9 ชั้น ถวายผ้าทรงสพักตาด ต้นไม้เงินทองและหล่อฐานสำริดปิดทองใหม่สองข้างพระพุทธชินสีห์มีรูปพระอัครสาวกคู่หนึ่ง1.3พระอัฎฐารสประดิษฐานอยู่ทางทิศตะวันออกและตะวันตกของพระอุโบสถมุขละ 1 องค์เป็นพระพุทธรูปยืนปางห้างสมุทร มีพระสาวกองค์ละ 1 คู่ หล่อขึ้นในรัชกาลที่ 3บนฐานชุกชีเบื้องหน้าพระพุทธชินสีห์มีพระรูปสมเด็จพระสังฆราชเจ้าประดิษฐานอยู่ 3 องค์องค์กลางคือพระรูปสมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระยาปวเรศวริยาลงกรณ์ หล่อเมื่อพุทธศักราช 2459 ในรัชกาลที่ 6 องค์ซ้ายคือ พระรูปสมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระยาวชิรญาณวโรรส หล่อเมื่อพุทธศักราช 2462 องค์ขวาคือ พระรูปสมเด็จพระมหาสมณเจ้ากรมหลวงวชิรณาณวงศ์ หล่อเมื่อพุทธศักราช 2507พระอุโบสถวัดบวรนิเวศนี้สมเด็จพระบวรราชเจ้ามหาศักดิพลเสพทรงสร้าง แต่ยังนับว่าไม่บริบูรณ์เมื่อพระบาทสมเด็จพระปรเมนทรมหามงกุฎ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ได้เสด็จมาครองพระอารามนี้ขณะดำรงสมณเพศในรัชกาลที่ 3 ได้ทรงบูรณะเพิ่มเติม เช่น เขียนภาพจิตรกรรมภายใน ทำซุ้มสาหร่ายมีตรามงกุฎเบื้องหน้าพระพุทธชินสีห์ เป็นต้นเมื่อเสด็จขึ้นครองราชย์แล้วได้ทรงบูรณะอีก สังเกตได้จากลายพระมหามงกุฎ และพระแสงขรรค์ที่หน้าบันพระอุโบสถแห่งนี้เดิมผูกพัทธสีมาเพียงมุขหน้า ต่อมาสมเด็จพระปรเมนทรมหามงกุฎ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เมื่อยังครองพระอาราม ได้ขอพระราชทานพระบรมราชานุญาตจากรัชกาลที่ 3ผูกพัทธสีมาใหม่ทั้ง 3 มุขต่อมาพุทธศักราช 2390 ได้ทรงขยายพัทธสีมาออกไปอีกโดยกำหนดนิมิต 6 แห่งด้านหน้ากำหนดดวยรุกขนิมิต คือต้นจันทน์ 2 ต้นด้านข้างกำหนดด้วยอุทกนิมิต คือบ่อน้ำ 2 แห่ง ด้านหลังกำหนดด้วยปาสาณนิมิต คือหลักศิลา 2 แห่งรอบพระอุโบสถล้อมด้วยกำแพงแก้วกรุกระเบื้องปรุ 2. เจดีย์สมเด็จพระบวรราชเจ้ามหาศักดิพลเสพทรงสร้างในพุทธศักราช 2374เริ่มสร้างได้เพียงเล็กน้อยก็สิ้นพระชนม์เสียก่อนพระบาทสมเด็จพระปรเมนทรมหามงกุฎ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงสร้างต่อในรัชกาลที่ 3 และในรัชกาลของพระองค์ทรงบูรณะเพิ่มเติม เช่นพุทธศักราช 2409 โปรดให้บูรณะแก้ไขพระเจดีย์ที่ทรุดเอียงให้ตรงและให้หล่อรูป สิงห์ ม้า ช้าง และนกอินทรีด้วยสำริดตั้งบนหลังซุ้มพระเจดีย์เป็นต้น ในรัชกาลที่ 6 มีการโบกปูนใหม่ในพุทธศักราช 2455 และติดสายล่อฟ้าถึงรัชกาลปัจจุบันได้มีการบูรณะปิดกระเบื้องสีทองที่องค์พระเจดีย์ในพุทธศักราช 2506ลักษณะพระเจดีย์เป็นเจดีย์กลมขนาดใหญ่ มีฐานทักษิณสี่เหลี่ยม 2 ชั้นที่องค์เจดีย์มีซุ้ม 4 ซุ้มเป็นทางเข้าภายใน 1 ซุ้มที่ฐานทักษิณชั้นบนมีซุ้มยอดปรางค์ 4 มุม ประดิษฐานพระพุทธรูปยืนซุ้มด้านหน้าประดิษฐานพระบรมรูปหล่อของพระบาทสมเด็จพระปรเมนทรมหามงกุฎ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวด้านเหนือมีเก๋งประดิษฐานพระไพรีพินาศฐานทักษิณชั้นล่างมีทิมคด หลังคาเก๋ง 4 มุมมีกำแพงล้อมมีประตูด้านตะวันออกและตะวันตกด้านละ 2 ช่องคูหาภายในพระเจดีย์ประดิษฐานพระเจดีย์กะไหล่ทองบรรจุพระบรมธาตุ มีฐานศิลาสลักเรื่องปฐมสมโพธิและพุทธวจนะหน้าพระเจดีย์ทองนี้ มีพระเจดีย์ศิลาบรรจุพระพุทธวจนะ ซึ่งพระบาทสมเด็จพระปรเมนทรมหามงกุฎ พระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว โปรดให้สร้างขึ้น 1 องค์เรียกว่า พระไพรีพินาศเจดีย์ ในการบูรณะพระเจดีย์ระหว่างพุทธศักราช 2507 – 2508 ทางวัดได้ขอให้กรมศิลปากรสร้างเทวรูป 6 องค์มาประดิษฐานที่ฐานทักษิณชั้นล่างของพระเจดีย์เป็นเทวรูปปั้นทาสีคล้ายศิลาทิศเหนือ ประดิษฐานรูปพระพรหม และพระวิสสุกรรม ทิศใต้ประดิษฐานรูปพระศิวะ และพระนารายณ์ทิศตะวันตก ประดิษฐานพระปัญจสิงขร และพระปรนคนธรรพ 3. วิหารพระศาสดา 4. พระตำหนักปั้นหยา 5. ตึกมนุษยนาคมานพ 6. ศาลาท่าน้ำ 7. ประตูเซี่ยวกาง 8. ซุ้มปรางค์พระพุทธรูป 9. ศาลาราย (อยู่รอบเจดีย์)

สภาพปัจจุบัน · Present condition

ได้รับการบำรุงรักษาให้อยู่ในสภาพดี